Наврӯз яке аз ҷашнҳои маъруф ва бошукӯҳтарини халқҳои ориёӣ, алалхусус форсизабонон буда, аз сапедадами фарҳангу тамаддуни ориёӣ то ба имрӯз, новобаста ба вазъи сиёсӣ, иқтисодию иҷтимоӣ ва идеологии давраҳои таърихӣ, дар байни мардуми мо бо шукӯҳу шаҳомати хосса таҷлил мешавад.  Ҳатто шикасту нокомиҳо аз ҷониби ақвоми мухталиф ба ҳеҷ ваҷҳ натавонистаанд, чизе аз бузургию шаҳомати ин ҷашнро кам кунанд. Баръакс, Наврӯз ба мисли дарахти барӯманди ҳамешасабзе бо гузашти солҳо бар умқи қалбҳои халқҳои эронитабор решаҳояшро устувор карда, беш аз пеш қавитару пурбортар гардида, ҳамзамон ба ҷашни миллии халқҳои дигар кишварњо низ табдил ёфтааст. 

Ёдрас мешавем, ки ба шарофати Истиқлоли давлатӣ ва ба мақоми сарварии Тоҷикистон омадани фарзонафарзанде, чун Эмомалӣ Раҳмон тамоми анъана ва суннатҳои ниёгонамон, назири Наврӯз дубора эҳё гардида, миллати куҳанбунёди тоҷик аз ҳастӣ ва мақоми волои хеш дар арсаи байналмилалӣ ба оламиён бори дигар мужда расонд. Саъю  талошҳо ва заҳматҳои пайвастаи Пешвои миллат буданд, ки тоҷиконро дар арсаи банйламилалӣ ҳамчун миллати тамаддунофар, халқи сулҳдӯсту ваҳдатофар ва кишвари ташаббускору бунёдкор шинохтанд ва эътироф карданд.

Дар ин самт, махсусан таваҷҷуҳ ва хидматҳои Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон  муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон нисбат ба Наврӯз ва таҷлили бошукӯҳи он арзандаву сутуданист. Зеро маҳз бо ташаббуси Президенти  Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, бо ҷонибдории  кишварҳои Эрон, Афғонистон, Туркия, Қазоқистон, Туркманистон, Қирғизистон, Ҳиндустон, Озарбойҷон, Мақдуния, Албания ва дигар давлатҳои Ховари Миёна Ќатъномаи Маҷмаи умумии Созмони Милали Муттаҳид  қабул  шуда, дар он 21-уми март Рӯзи байналмилалии Наврӯз эълон  гардид.

Қатъномаи мазкур ба Наврӯзи ниёгони мо хусусияти умумибашарӣ бахшида, ин оини бостониро ҳамчун падидаи хиради созанда, таҷассумгари фалсафаи таҳаммулгароӣ, сулҳу ваҳдат, ҳамзистии осоишта, нишони арҷгузорӣ ба таъриху тамаддун ва анъанаҳои ниёгон ба аҳли башар муаррифӣ ва эълон намуд. Дар сатҳи ҷаҳонӣ чунин тадбирандешӣ  баҳри эҳёи таърихи ҷашни Наврӯз ва таҷлили  минбаъдаи  ин суннат барои  миллати соҳибҷашни  тоҷик ифтихори бузург аст.

Дар Қатъномаи Созмони Милали Муттаҳид оид ба Рӯзи байналмилалии Наврӯз омадааст, ки давлатҳои аъзои ин созмони муътабар бояд сатҳи огоҳиашонро дар бораи Наврӯз баланд бардошта, инчунин бо мақсади интишор ва тарғиби донишҳои марбут ба таърих ва суннатҳои наврӯзӣ ҳамасола чорабиниҳо баргузор намоянд. Ин аст, ки ҳоло ҷуғрофияи таҷлили Наврӯз аз ғарби сарзамини Чин оғоз шуда, то Осиёи Марказӣ, Ҳинд, Қафқозу Русия, Аврупои Шарқӣ, Туркия, кишварҳои Араб ва Африқои Шимолӣ доман густурдааст. Яъне, Наврӯз ҳоло ба ҷузъи тамаддуни башарӣ табдил ёфтааст.

Инак, пас аз ҷаҳонӣ шудани Наврӯз имкониятҳои бештаре фароҳам омадаанд, ки кишварҳои ҳавзаи Наврӯз ба воситаи таҷлили ҳамасола ва пуршукӯҳи Наврӯз суннатҳои волои онро, ки бархе аз онҳо бар асари ҳаводиси таърихӣ ба гӯшаи фаромӯшӣ рафтаанд, бо дастгирии доираҳои илмиву фарҳангии ҳамдигар эҳё гардонанд ва ба оламиён собит намоянд, ки Наврӯз воқеан ҳам аз ҷумлаи арзишмандтарин ҷашнҳои башарист.

Зикр кардан бамаврид аст, ки Наврӯз яке аз унсурҳои асосии ҳувиятсози миллати тоҷик ба њисоб рафта, дар ҳассостарин лаҳзаҳои таърихии миллат ба унвони ҳалқаи пайванди наслҳо, намоди ваҳдат ва бақои он будааст. Аз ин рӯ, таҷлил аз Наврӯз таҷлил аз хотираи асотирию таърихӣ ва фарҳангии миллат мебошад. Ниҳояти ифтихори миллати мост, ки акнун дар Тоҷикистони соҳибистиқлоламон Наврӯз ва расму оинҳои он бо асолати таърихии худ дар сатҳи миллату давлат таҷлил мешавад. Мо бояд ба хотири ҳифзи асолати худ ба арзишҳои бебаҳои миллиамон дар ҳама ҳолат ҳамеша арҷ гузорем ва онҳоро чун гавҳараки чашм ҳифз намуда ба ояндагон расонем.

Саидзода Аҳмадшо Раҳматшо – н.и п, дотсент, директори Литсейи касбии техникии сохтмони шаҳри Душанбе

Наврӯз яке аз куҳантарин ва пурмуҳтавотарин ҷашнҳои башарист, ки решаҳои он ба умқи таърихи тамаддуни ориёӣ мерасад. Ин ҷашни бостонӣ на танҳо оғози соли нави табиат, балки рамзи эҳёи зиндагӣ, тозагии маънавӣ, ҳамдигарбахшӣ ва инсонсозист. Ниёгони тоҷикон ориёиҳо ҳанӯз дар давраҳои қадим дорои фарҳангу маданияти ғанӣ ва низоми мукаммали ҷаҳонбинӣ будаанд. Маҳз дар ҳамин замина Наврӯз ҳамчун як ҷузъи муҳими низоми маънавӣ ва иҷтимоии ҷомеа ташаккул ёфтааст.

Фарҳанги ориёӣ бо пойдорӣ ва фарогирии худ тавонист дар тӯли ҳазорсолаҳо бо вуҷуди тағйироти сиёсиву мазҳабӣ ва ҳуҷуми қавмҳои бегона арзишҳои асосии худро ҳифз намояд.Тоҷикон низ дар баробари қабули дини ислом ва пушти сар кардани давраҳои пурошӯби таърихӣ, ҷашну ойинҳои миллии худро, аз ҷумла Наврӯз, Сада, Меҳргон ва Тиргонро нигоҳ доштанд ва ба наслҳои баъдӣ интиқол доданд.
Аҷдоди гузаштаи мо Наврӯзро хеле хушнудона истиқбол мекарданд. Рӯзҳои наврӯзӣ ҳамаи мардону занон ва кӯдакону ҷавонон либосҳои идона ба бар карда, ба саҳро мебаромаданд, сайругашт мекарданд ва сурудҳо мехонданд. Занҳо як ҷо гирд омада, ба рӯйи ҳамдигар гул мепошиданд ва ҳамдигарро ба ин иди фархунда табрик мегуфтанд. Ҷавонписарону духтарон хурсандиҳо намуда, ба ҳамдигар обпошӣ мекарданд. Баъд аз сайругашт мардум гурӯҳ-гурӯҳ дар ягон ҷойи мувофиқи саҳро, ки онро Наврӯзгоҳ мегуфтанд, ё дар меҳмонхонае гирд меомаданд ва хони Наврӯзӣ меоростанд ва он хонро “ҳафт шин” мегуфтанд, ки ҳар як нозу неъмати дар рӯйи хон буда бо ҳарфи “шин сар мешуд: шир, ширинӣ, шакар, шароб, шоҳ (номи як навъ рустании кӯҳӣ), шамъ ва шарбат. Ҳар як нозу неъмати хони Наврӯзӣ рамзи орзуву омоли халқ дар Соли Нав мебошад.

Хушбахтона, бар асоси роҳбарӣ ва сиёсати фарҳангии таъсиргузори Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ-Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон имрӯз Ҷуҳурии Тоҷикистон марказ ва ҳувияти фарҳанги тамаддуни ориёӣ аст. Дар Эрон ва дар ҳеҷ кишвари форсизабони дигар тандисҳои Рӯдакӣ, Фирдавсӣ, Куруш ва соири шахсиятҳои форсизабон ва ориёӣ дида намешаванд. Дар даврони соҳибистиқлолӣ Ҷумҳурии Тоҷикистон Наврӯзро ҳамчун як ҷашни миллию давлатӣ ба расмият даровард ва онро бо шукӯҳу шаҳомати таърихияш эҳё ва ҳар сол таҷлил мекунад.
Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ-Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон барҳақ фармудаанд, ки «Мо ҳоло хушбахтем, ки тамоми мардуми Осиёи Миёна дар рузи ин ҷашни фархунда ҳамдигарро бо ибораи тоҷикии “Наврӯз муборак!” табрик мекунанд. Ин нукта бори дигар тасдиқ мекунад, ки миллати мо дар тамоми таърихи худ нақши паҳнкунандаи тамаддунро бозидааст». Ҷумҳурии Тоҷикистон бо кишварҳои ҳавзаи Наврӯз-Эрон, Афғонистон, Ӯзбекистон, Қазоқистон, Қирғизистон, Туркманистон, Озарбойҷон ва Туркия робитаҳои зичи фарҳангӣ дорад ва дар чорабиниҳои наврӯзии байналмилалӣ фаъолона иштирок мекунад. Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон Наврӯзро ҳамчун як неруи рушди таҳкими ҳамкориҳои минтақавӣ ва рамзи дӯстӣ ва сулҳ миёни халқҳо тарғиб менамояд. Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ҳавзаи фарҳангии Наврӯз нақши умда дошта, ҳамчун кишвари дорои таърихи бойю қадима дар таҷлили ин ҷашн, ба хотири рушди мероси фарҳангии Наврӯз, густариши ҳамкориҳои байналмилалӣ ва муаррифии шоистаи арзишҳои миллӣ саҳми бузург дорад. Наврӯз ҷашни пур аз шодӣ ва умед аст. Он ба мо ёдрас мекунад, ки зиндагӣ ҳамеша нав мешавад ва мо бояд бо дилгармӣ ва меҳрубонӣ ба сӯи ояндаи нек қадам гузорем.

Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ-Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон қайд намуданд, ки «Моҳияту ҳикмат ва табиати ҷашни Наврӯз ҳамчун рамзи бузургдошти инсон, пайки пирӯзии гармӣ бар сардӣ ва нур бар зулмот, ойини бедории табиат, эҳёи тамоми мавҷудоти олам дар тӯли ҳазорсолаҳо ба мардуми мо чун омили иттиҳоду сарҷамъӣ хизмат кардааст». Ин суханони Пешвои миллат моҳияти амиқ ва паҳлуҳои гуногуни ҷашни Наврӯзро инъикос мекунанд. Шарҳи мухтасару равшани он чунин аст: Наврӯз инсонро ба покӣ, некӣ, меҳнатдӯстӣ ва созандагӣ даъват мекунад. Дар ин айём мардум бо нияти тоза, дилу андешаи нек ва умеди нав ба зиндагӣ ворид мешаванд. Яъне Наврӯз қадру арзиши инсон ва зиндагии шоистаро гиромӣ медорад. Наврӯз ба оғози фасли баҳор рост меояд замоне ки сармо пас меравад ва гармӣ фаро мерасад, рӯзҳо дарозтар мешаванд. Ин ҳолат рамзи ғалабаи рӯшноӣ бар торикӣ ва зиндагӣ бар хомӯширо дорад. Дар маънои рамзӣ пирӯзии некӣ бар бадӣ ва умед бар ноумедист. Бо фаро расидани Наврӯз табиат зинда мешавад, дарахтон гул мекунанд, замин сабз мегардад, кишту кор оғоз меёбад. Ин бедории табиат инсонро низ ба бедории фикрӣ ва маънавӣ раҳнамун месозад. Наврӯз танҳо тағйири фасл нест балки оғози давраи нави ҳаёт аст. Ҳама мавҷудот наботот, ҳайвонот ва инсон ба ҳаракату рушд ворид мешаванд. Ин эҳё рамзи навшавии зиндагӣ ва ҷомеа мебошад. Наврӯз аз қадим мардумро гирди ҳам овардааст, хешу табор, ҳамсояҳо ва дӯстону наздикон ба ҳам меоянд, кинаҳоро мебахшанд, дӯстиро мустаҳкам мекунанд. Аз ин ҷиҳат, Наврӯз ҷашни ваҳдат, ҳамдилӣ ва ҳамбастагӣ ба ҳисоб меравад.

Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ҷойи дигар қайд намуданд, ки «Мо ифтихор мекунем, ки ҷашни Наврӯз маҳсули тафаккур ва андешаи мардуми ориёинажод буда, таърихи беш аз шашҳазорсола дорад. Тайи ҳазорсолаҳо дар ҳаёти қавмҳои ориёӣ, аз ҷумла мо-тоҷикон ҳодисаву таҳаввулоти зиёде ба вуқуъ пайвастаанд, ки боиси эҷоди маҳдудиятҳо барои баргузории ойину суннатҳо ва ҷашнҳои миллии мо, ба шумули Наврӯз гардидаанд». Дар ин росто Пешвои миллат таъкид менамояд, ки Наврӯз танҳо як ҷашни оддӣ нест, балки меваи андешаи амиқи фалсафӣ ва ҷаҳонбинии мардуми ориёӣ мебошад. Яъне он аз мушоҳидаи табиат, гардиши фаслҳо, баробар шудани шабу рӯз, эҳёи замин ва зиндагӣ сарчашма гирифтааст. Ифтихор аз Наврӯз ифтихор аз таърихи куҳан, фарҳанги баланд ва саҳми ниёгон дар тамаддуни башарист. Зикри “беш аз шаш ҳазор сол” ба решаҳои бисёр қадима доштани ин ойин ишора мекунад. “Тайи ҳазорсолаҳо дар ҳаёти қавмҳои ориёӣ, аз ҷумла мо тоҷикон ҳодисаву таҳаввулоти зиёде ба вуқуъ пайвастаанд…” Ин бахш ба таърихи пурпечутоби халқҳои ориёӣ ишора мекунад. Дар тӯли асрҳо ҷангҳо, истилоҳо, тағйири давлатҳо, низомҳои сиёсӣ ва иҷтимоӣ ба вуҷуд омадаанд. Ҳар як давра ба тарзи зиндагӣ ва фарҳанги мардум таъсир расонидааст. “…ки боиси эҷоди маҳдудиятҳо барои баргузории ойину суннатҳо ва ҷашнҳои миллии мо, ба шумули Наврӯз гардидаанд.” Дар баъзе давраҳоитаърихӣ баргузории ҷашнҳои миллӣ, аз ҷумла Наврӯз, маҳдуд ё манъ шуда буд. Сабабҳо метавонанд сиёсӣ, идеологӣ ё динӣ бошанд. Аммо бо вуҷуди ин маҳдудиятҳо, мардум ойинҳои худро ҳифз карданд ва Наврӯз аз байн нарафт. Пешвои миллат таъкид менамояд, ки Наврӯз рамзи ҳувияти таърихӣ ва фарҳангии мост. Гарчанде дар тӯли таърих монеаҳо зиёд буданд, ин ҷашн ба шарофати муҳаббат ва эҳтироми мардум зинда монд. Имрӯз таҷлили озодонаи Наврӯз нишонаи эҳёи арзишҳои миллӣ ва ифтихор аз решаҳои тамаддунии тоҷикон мебошад.

Наврӯз дар фарҳангии миллати мо чунон решаи қавӣ дорад, ки ҳатто дини мубини Ислом натавонистааст онро бартараф кунад ё ба баргузории он халал ворид намояд. Ин натанҳо муносибати Ислом ба Наврӯз буд, балки муносибати дини мубин ба одобу суннатҳои миллӣ низ маҳсуб меёфт. Чунонки донишманди маъруфи тоҷик Кароматулло Олимов менависад: ”Наврӯз на танҳо ихтилофе бо ислом надорад, балки бо фарханги исломӣ якҷоя тафаккури миллиро ғани намуда, ҳамчун синтези фарҳанги то исломӣ ва исломӣ, ҳамчун ҷузъи муҳими рӯҳи болидаи миллати мо бузург менамояд”.

Аз манобеъ ва сарчашмаҳои таърихӣ, фарханги ва исломӣ маълум мегардад, ки ҳадафи нузули ислом дур сохтани ҳар миллату халкият аз арзишҳои волои миллӣ набуда, балки дар бисёр мавридҳо ислом бар он аст, ки арзишҳои муҳими суннатҳои миллиро нигоҳ дорад ва пойдору устувор гардонад. Таъкид кардан ба маврид аст, ки дар таълимоти дини ислом диққати асосӣ бештар ба беҳзистии халифаи Худованд Одам (а) нигаронида шудааст ва муборизаи доимӣ ба муқобили ҳама гуна гаравишҳои ботиле, ки ба фитрати одами таъсири манфӣ меоранд, бурда мешаванд.

Масалан, Расули Худо (с) дар ин маврид фармудаанд: “Касе ки одат ва суннати некеро поягузори кунад, подоши амали худаш ва низ ба андозаи подоши дигар амалкунандагон ба вай дода мешавад, бидуни он ки аз подоши амалкунандагон кам шавад. Ва касе суннати бадеро поя гузорад ва бад-он амал шавад, гуноҳи амали худаш ва дигарон ба уҳдаи уст, бидуни он ки аз гуноҳҳои дигарон коста шавад ”.

Хазрати Али (р) дар китоби “Наҳч-ул-балоға” доир ба маънии боло чунин иброз намудааст: “Ойини писандидаеро барзам нарез, ки бузургони ин уммат бад-он рафтор намудаанд ва ба василаи он мардум ба ҳам пайвастаанд ва халқ бо якдигар созиш кардаанд. Ва ойине магузор, ки чизе аз суннатҳои неки гузаштаро зиён расонад, ки дар он сурат подош азони ниҳандаи суннат бошад ва гуноҳи шикастани он бар ту монад”.
Дуруст аст, ки аз рӯзҳои аввали зуҳураш ба бисёр идҳо ва равияҳои даврони чоҳилия зиддият намуда, ҳатто, ба баргузор намудани онҳо монеъ гардидааст. Лекин доир ба баргузор намудани Наврӯз на дар Куръони Карим ва на дар аҳодиси набави ба ҷуз аз чанд ҳадиси мухталифия ҳамчун ид монеияти ҷидди дида намешавад. Аз бузургони дин баҳри густариши ин ид ақоиди манфиатноке пешниҳод гардидааст. Ва ин амалҳо шоиди онанд, ки ойини ислом одату русумеро, ки хайру саховат ва хусусияти сулҳу салоҳ доранд, мепазирад.

Имом Бухори дар “Ат-таърихул-кабир” аз Ҳаммод ибни Салама аз Али ибни Зайд аз Сиъри Тамими чунин ривоят мекунад: “Барои Али (р) фолуда (тухфа) оварданд. Али (р) пурсид: ин чист? Гуфтанд: имруз Наврӯз аст. Али (р) фармуд: ҳар рӯзро Наврӯз кунед”. Фирӯзободӣ дар “Ал-қомус” овардааст:“Микдоре ҳалво барои Али (р) оварданд. Пурсид, ки ин чист? Гуфтанд, ки барои Наврӯз аст”.

Ба эътибор бархе коршиносони табдили гоҳшумор, дар валасаи машварати ҳазрати Умар ибни Хаттоб (р) барои тақвим, Ҳурмузони тозамусалмон ширкат дошт ва тақвими шамсиро, ки ба Наврӯз шуруъ мешавад, барои ҳозирон шарҳ кард ва халифа он тақвимро барои умури девонӣ ва хароҷ пазируфт.Хулафои умавӣ ва аббосӣ, ҳадяҳои Наврӯзро мепазируфтанд, ҳатто дастур медодаанд, то барояшон ирсол гардад.

Дар ҳадисе аз Имом Ҷаъфари Содиқ нақл шудааст, ки: “Рӯзи Наврӯз ҳамон рӯзест, ки Худованд дар он рӯз аз бандагонаш паймон гирифт, ки ӯро парастиш кунанд ва ҳеҷ чизро шарики ӯ надонанд. Ва ин ки ба Паёмбарон ва авлиёаш имон биёваранд. Ва он нахустин рӯзе аст, ки хуршед дар он тулуъ карда ва бодҳои бордоркунанда дар он вазидааст ва гулҳо ва шукуфтаҳои замин офарида шудааст”.

Ин нуқта ҳам лозим ба ёдоварист, ки дар адабиёти беш аз ҳазорсолаи тоҷику форс Наврӯз суруда ва ҳатто ниҳоят зиёд васф карда шудааст. Ин шоирони вассофони Наврӯз ҳама пайравони дини ислом буданд. Дар мавриди ривоятҳо ва ақоиди дар фавқ зикр гардида байни донишмандони ислом фикру андешаҳо мухталифанд.

Дар сарчашмаҳои таърихиву адабӣ оид ба пайдоиш ва моҳияти Наврӯз маълумоти фаровон ба назар мерасад. Яке аз муҳимтарин маъхазҳо “Шоҳнома”-и Абулқосим Фирдавсӣ мебошад. Фирдавсӣ пайдоиши Наврӯзро ба давраи подшоҳии Ҷамшед мансуб медонад.Тибқи ривояти ӯ, Ҷамшед тахт сохт ва дар рӯзи ба тахт нишастанаш ҷаҳон равшан гардид ва мардум он рӯзро “рӯзи нав” номиданд:
Ба Ҷамшед бар гавҳар афшонданд,
Мар он рӯзро рӯзи нав хонданд.
Дар ин ҷо Наврӯз на танҳо оғози сол, балки оғози давраи нави ободонӣ ва шукуфоӣ маънидод мешавад. Маълумоти муфассалро инчунин дар асарҳои “Бундаҳишн”, «Осор-ул-боқия» ва «Китоб-ут-тафҳим»-и Абурайҳони Берунӣ, «Зайн-ул-ахбор»-и Гардезӣ, «Таърихи Табарӣ», «Форснома»-и Ибни Балхӣ, «Наврӯзнома»-и Умари Хайём ва дигар осори мӯътабар метавон пайдо кард.
Абурайҳони Берунӣ дар «Осор-ул-боқия» Наврӯзро бо такя ба ривоятҳо ва ҳисобҳои илмӣ шарҳ медиҳад. Ӯ чанд фарзияи пайдоиши Наврӯзро меорад. Яке аз онҳо ба Ҷамшед вобаста аст: гӯё Ҷамшед бар тахт нишаст ва бо кумаки неруҳои ғайбӣ аз Дамованд то Бобул дар як рӯз расид ва мардум ин ҳодисаро мӯъҷиза пиндошта, он рӯзро ид гирифтанд. Берунӣ ҳамчунин ба ҷанбаҳои нуҷумӣ ва тақвимии Наврӯз ишора намуда, онро ба баробаршавии шабу рӯз ва вуруди Офтоб ба бурҷи Ҳамал мепайвандад, ки асоси илмии оғози соли шамсӣ мебошад.

Асари махсусе, ки комилан ба Наврӯз бахшида шудааст, «Наврӯзнома»-и Умари Хайём аст. Ин китоб на танҳо хусусияти таърихӣ, балки илмӣ низ дорад. Умари Хайём сабаби ниҳодани Наврӯзро ба низоми ҳаракати Офтоб ва ҳисобу китоби дақиқи сол рабт медиҳад. Ӯ менависад, ки чун подшоҳон ва донишмандон дарёфтанд, ки Офтоб пас аз даври комил ба нуқтаи аввали бурҷи Ҳамал бармегардад, он рӯзро оғози сол қарор доданд. Ба ин тартиб, Наврӯз танҳо ҷашни ривоятӣ не, балки бар пояи донишҳои нуҷумӣ ва тақвимӣ низ устувор гардидааст. Дар баъзе маъхазҳо Наврӯз бо ойини зардуштӣ ва Маздаясно низ пайванд дода мешавад. Ривоятҳое вуҷуд доранд, ки қабул шудани ойини Зардушт, ё пирӯзии Таҳмурас бар девон, ё пазируфтани дин аз ҷониби Гуштосп маҳз дар рӯзи Наврӯз сурат гирифтааст. Аммо пажӯҳишгарон бар ин назаранд, ки Наврӯз аз худи ойини зардуштӣ низ қадимтар аст ва решаҳои он ба давраҳои бисёр куҳан мерасад.

Баъди густариши ислом кӯшишҳо барои маҳдуд сохтани ҷашнҳои куҳан ба назар мерасид, вале Наврӯз бо сабаби ҷойгоҳи амиқаш дар зеҳну зиндагии мардум аз байн нарафт. Бо гузашти вақт Наврӯз бо муҳити нави фарҳангӣ созгор гардид ва ҳатто дар баъзе сарчашмаҳои арабӣ низ аз он ёд шудааст. Дар «Булуғ-ул-араб» зикр мешавад, ки Наврӯз ва Меҳргон дар бархе минтақаҳои арабнишин низ ҷашн гирифта мешуд. Дар давраи сулолаҳои Ғазнавиён, Салҷуқиён ва Хоразмшоҳиён низ Наврӯз расман таҷлил мегардид. Дар шаҳрҳои бузурги Мовароуннаҳр идгоҳҳои махсуси наврӯзӣ амал мекарданд.

Наврӯз дар фарҳанги мусиқии бостон низ ҷойгоҳи вижа дошт. Лаҳну мақомҳое чун «Наврӯзи бузург», «Наврӯзи Аҷам», «Наврӯзи Сабо», «Наврӯзи Раҳовӣ» ва дигарҳо вуҷуд доштанд, ки ба силсилаи оҳангҳои маросимӣ дохил мешуданд. Бархе аз онҳо ба Борбади Марвазӣ нисбат дода мешаванд. Дар айёми Наврӯз анъанаи рубоисароӣ, дубайтисароӣ ва бадеҳагӯӣ низ густариш меёфт, ки бозгӯи рӯҳияи эҷодӣ ва шодмонии мардум буд.

Адибону шоирони бузург низ дар ашъори худ пирӯзию сафои ин ҷашни бостониро ситоиш карда, нақши онро дар сабзу хуррам гардондани на танҳо табиат, балки дили инсонҳоро такид кардаанд. Абулқосим Фирдавсӣ дар байтҳои зер беш аз ҳама назаррабост:

Ҳамасола бахти ту пирӯз бод
Ҳама рӯзгори ту Наврӯз бод!

Дар ин ду мисра орзуи бузург барои ҳамагон ниҳон аст. Шоир ирода дорад, ки бахту саодат ҳамеша насиби инсон бошад ва тамоми рӯзҳои ӯ мисли Наврӯз, яъне пурнур, шодоба ва рангин бигузаранд. Вақте дар рӯзе, ки зиндагӣ идома дорад, рӯҳу равони кас ончунон дар шарофати Наврӯз нур меорад, ин нишонаи ҳамбастагӣ ва дӯстист. Маҳз ҳамин орзу карданҳо ва дуои нек доданҳо як роҳи муҳимми дурахшон намудани фазои ҳамдигарфаҳмӣ ва меҳру муҳаббат байни одамон мегардад.
Шоир, Сайёд Ғаффор, дар шеъри “Наврӯзӣ” даъват мекунад, ки дӯстон дар рӯзи Наврӯз ба ҳам биёянд, бо як эҳсоси ҷадиду беолоиш бар сари дастархони баҳорӣ нишинанд ва қиссаи навро оғоз кунанд:

Эй дуст, биё, боз ба Наврӯз расидем,
Нав қисса бипардоз, ба Наврӯз расидем.
Дар пардаи гул бод наво карда парешон,Эй мурғи хушовоз, ба Наврӯз расидем.

Ин хитоби “Эй дуст, биё…” башорат медиҳад, ки иди Наврӯз пеш аз ҳама баҳонаест барои боз ҳам муттаҳид шудани дӯстон, наздикону ошноён. Дар ин рӯз бояд диле дошт, ки бо муҳаббат ва самимият кушода бошад. Ҳамин “дили боз” метавонад яке аз рамзҳои муҳими ҳамбастагиву садоқат байни одамон шавад, чунки вақти гузашта дигар барнамегардад, аммо дӯстие, ки дар рӯзи Наврӯз бахусус сайқал меёбад, то дергоҳ дар ёди мардум мемонад. Сайёд Ғаффор шакли зебои бедории табиатро низ тасвир карда, “мурғи хушовоз” ва “пардаи гул”-ро рамзи таронаву шукуфоӣ мегузорад, ки он калиди фаҳмидани сиру асрори тароват, шодмонӣ ва ҳамдигарфаҳмӣ аст.

Имрӯз Наврӯз дар Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 21 то 24 март бо шаҳомати хос таҷлил мешавад. Он ҳамчун ҷашни давлатӣ ва миллӣ мақоми баланд дорад. Дар минтақаҳои гуногун ойинҳои вижаи наврӯзӣ баргузор мегарданд, аз ҷумла:

ü -гулгардонӣ;
ü -хонабаророн;
ü -суманакпазӣ;
ü -оштикунонӣ;
ü -фолгирии наврӯзӣ;
ü -ҷуфтбарорӣ.

Ҳамчунин мусобиқаҳои варзишӣ чун гӯштингирӣ, аспдавонӣ, чавгонбозӣ, бандкашӣ ва дигар бозиҳои мардумӣ баргузор мешаванд.

Хулоса, ҷашни Наврӯз дар пояи илм устувор аст ва муборак доштани он ва таҷлили он иборат аз шодмониву осудагӣ хостан барои тамоми одамизод аст. Пас моро зарур аст, чун одату суннати пешинаамон, ба баҳори нав, баҳри ҷашнгирии Наврӯзи байналмилалӣ, ки оғози соли тақвими ориёниямон ҳаст, бо қадамҳои устувору бунёдкор, бо азму иродаи нав, қадам ниҳода, дар гул-гулшукуфии кишвари азизамон, Тоҷикистони соҳибистиқлол саҳмгузор бошем. Бошад, ки Наврӯзи дилафрӯз ба кошонаи ҳар яки мо файзу баракати зиёдеро ато кунад. Хуш аст, ки имрӯзҳо Наврӯзи фархундаву хуҷастапайро дар мақоми давлатию байналмиллалӣ ва ба тарзи умум ҷашн мегирему мегӯем:

Ҳар рӯзатон Наврӯз бод!
Наврӯзатон пирӯз бод!

Тоҳир Одилов, вакили Маҷлиси вакилони халқи ноҳияи Рӯдакӣ, муовини директор оид ба илм ва робитаҳои хориҷии Коллеҷи техникию омӯзгории ноҳияи Рӯдакӣ 

Наврӯзи аҷам зинда кунад, хоки куҳанро,
Аз нав бикунад ҷома бар тан боғу чаманро.

Дар замони муосир, ки ҷаҳонишавӣ ва фарҳангҳои гуногун ба ҳам омезиш меёбанд, масъалаи тарбияи насли наврас дар руҳияи ватандӯстӣ аҳамияти хоса пайдо менамояд. Яке аз муҳимтарин воситаҳо дар ин раванд ҷашни Наврӯз ба шумор меравад.

Наврӯз аз зумраи ҷашнҳои қадима маҳсуб гардида, ба қавле пайдоиши он ба замони ҳазрати Одам ва Кайумарс, ба пиндори дигар, ба даврони Ҷамшед, ба фикри сеюм ва чаҳорум ба асри зардуштиён рост меояд ва боз андешаҳое ҳам роиҷанд, ки асрҳо мардумон онро гиромӣ медоранд ва чун бо баҳор тавъам меояду сари сол аст, ҷашни баҳору ҷашни Соли Нав низ қаламдод мешавад.

Наврӯз ба унвони иди баҳор ва эҳёи табиат дар кулли кишварҳои Осиёи Марказӣ ҷашн гирифта мешавад. Иди Наврӯз дар Тоҷикистон бо рӯҳияи сиёсӣ доир карда мешавад. Наврӯз дар Тоҷикистон ба таври расмӣ ҳар сол 21 март ҷашн гирифта мешавад.

Баъди ба даст овардани Истиқлолияти давлатӣ, Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ба таъриху фарҳанг ва ҷашну маросимҳои мардумӣ диққати ҷиддӣ дода, барои эҳёи арзишҳои миллӣ талош намуд. Дар қатори ҷашнҳои миллию мардумӣ таҷлили Ҷашни Наврӯз миёни мардуми тоҷик ва тоҷикистониён мақоми хосаро паӣдо кард. Насли ҷавони даврони нав аз ин падидаҳои умедбахш орзую умедҳои зиёд доранд, зеро зинда ва ҷовидон мондани анъанаи ниёгон бақои ҳастии миллатро нишон медиҳад. Ин ҷашни куҳану ҳамешаҷавон барои мардуми кишвари мо бигзор тинҷию осоиштагӣ, хуррамию некрӯзӣ, сулҳу амният ва неъматҳои фаровон ато намояд, орзу ва армонҳои насли имрӯза низ ҷомаи амал пӯшанд. Шодиву сурур ва хурсандию нишоти кӯдакон дар осмони сафобахши рӯзгор танинандоз бошад.

Имрӯз барои мо – тоҷикон ва кулли кишварҳои ҳавзаи тамаддуни Наврӯз боиси ифтихор аст, ки ин ҷашни куҳану бостонӣ аз тарафи Созмони Милали Муттаҳид ҳамчун ҷашни байналмилалӣ эълон шуд. Дар қатъномаи Созмони Милали Муттаҳид оид ба «Рӯзи байналмилалии Наврӯз» омадааст, ки давлатҳои аъзои ин созмони мӯътабар бояд сатҳи огоҳиашонро дар бораи Наврӯз баланд бардошта, инчунин, бо мақсади интишор ва тарғиби донишҳои марбут ба таърих ва суннатҳои наврӯзӣ ҳамасола чорабиниҳо баргузор намоянд.

Бояд иброз дошт, ки эҳёи суннат ва оинҳои наврӯзӣ дар даврони соҳибистиқлолӣ ҳамчун паёми мардуми кӯҳанбунёди тоҷик ва сокинони ҳавзаи тамаддуни Наврӯз ба оламиён, мақоми байналмилалӣ гирифтааст. Муҳимтар аз ҳама расму оин ва суннатҳои наврӯзӣ дар вуҷуди хеш падидаҳои барҷастаи инсонгароӣ ва маънавиёти баландро ҷой додааст, ки шинохти онҳо ба худогоҳии маънавӣ ва худшиносии миллӣ, ваҳдату ҳамдилии мардум, пайванди наслҳо ва инчунин ташаккули фарҳангу ахлоқи ҳамидаи тоҷикӣ мусоидат мекунад.

Яке аз асосҳои маънавию ахлоқии рушди Тоҷикистони соҳибистиқлол садоқат ба арзишҳои умумибашарӣ, таҳкиму густариши мероси маънавии халқамон мебошад. Мустаҳкам намудан ва инкишоф додани рӯҳияи маънавии халқ дар Тоҷикистон вазифаи муҳимтарини давлат ва ҷамъият мебошад. Маънавият барои инсон мисли обу ҳаво зарур аст. Инсон аз ранҷу азобҳои зиёд сарчашмаи маънавиётро меҷӯяд. Маънои маънавият васеъ буда, он таърих, фарҳанг, сарзамин, оила, падару модар, фарзандон, хешу табор, ҳамсоя, садоқат ба давлати соҳибистиқлоламон, эҳтиром ба халқ, эътимод, хотира, виҷдон, озодиро дар бар мегирад.

Дар ин замина хусусиятҳои бузурги тарбиявии Наврӯз: инсондӯстӣ, зебопарастӣ ва сифатҳои умумибашариро таъкид кардан лозим аст. Ҷашни Наврӯз бо эҷодиёти мардуми мо алоқаманд буда, орзую умеди онҳоро тараннум мекунад, рӯҳияи миллии зиндагӣ ва маънавиёти онҳоро бо эҷодиёти мардумӣ, тарзу услуб ва ҳунару анъанаҳои ғании миллии халқамон тараннум мекунад.

Дар ҳақиқат, Наврӯз мероси арзишҳои маънавии халқҳои тоҷику шарқ буда, дар тарбияи ҷавонони толибилмон дар рӯҳияи арзишҳои умумибашарӣ ва миллӣ, ватандӯстии баланд, инсондӯстӣ, меҳнатдӯстӣ, созандагиву бунёдкорӣ, дӯстӣ, некӣ, некӣ, адолат ва сулҳу осоиштагӣ тарбия намудани мо сарват ва ганҷи бузурги мост. Баъди ба даст овардани истиқлолияти кишвари мо дар тамоми соҳаҳои ҳаёти ҷомеа дигаргуниҳои амиқ ба амал омаданд. Пеш аз ҳама маълум аст, ки он аз таърихи дуру дарози аҳолӣ тарзи зиндагӣ ва тафаккури миллӣ, урфу одатҳои миллӣ, урфу одат ва маънавиёт сарчашма мегирад.

Агар ба рамзи Наврӯз назар андозем, мебинем, ки рамзи аслии он навсозӣ ва навпардозӣ, тантанаи некӣ ба бадӣ аст, на кӯҳнапарастӣ, ки баъзе аз ашхос ба хато, бо чашми зоҳирбин онро чунин пиндоштаанд. Ҳарчанд ки Наврӯз ҳар сол ба як қарор такрор мешавад, вале он на ҷашни такрорҳо, балки паёму даъват аст ба кашфу навгонӣ ва инчунин поксозӣ ва бозсозии тинату вуҷуди инсон ва муҳити зиндагии табииву иҷтимоии ӯ.

Дар яке аз мулоқотҳои Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, ба ҷавонон таъкид шудааст: «Фарде, ки аз сарчашмаи суннатҳои аҷдодӣ ғизо намегирад, аз фарҳанги қадимиву ғановатманди гузаштагон баҳравар намегардад, ба қадри забони шевои модарӣ, адабиёти чандинҳазорсола, таърихи пурифтихор ва ватани тамаддунпарвари аҷдодӣ намерасад, чун дарахтест, ки аз решаи ҳаётбахш канда шудааст». Зеро ки асоси арзиш ва суннатҳои миллиро адабиёти гуфтории халқ ба монанди панду ҳикмат, зарбулмасалу мақол ва анъанаву достонҳои халқӣ ташкил мекунанд. Ин унсурҳо дар тарбияи насли наврас ва ҷавонон мақоми хоса доранд. Сабаби пуртаъсир будани арзиш ва суннатҳои миллӣ дар он аст, ки онҳо бевосита ҳаёти халқ, орзуву ният, марому мақсад, урфу одат, хислат ва анъанаҳои мардумиро дар худ таҷассум мекунанд. Бинобар ин, дар тули таърихи куҳан одамон кӯшиш ба харҷ додаанд, ки аз тавсияҳои қиёснашавандаи суннатҳои миллӣ дар амалия ҷиҳати тарбияи фарзандони хеш истифода баранд. Аз тарафи дигар, дуруст истифода бурдани тавсияҳои (нишондодҳо) арзиш ва суннатҳои миллӣ раванди корҳои тарбиявиро такон дода, ба ташаккули худогоҳии миллӣ, ваҳдати миллӣ, ахлоқи ҳамида ва меҳнатдӯстии насли наврасу ҷавонон кӯмак мерасонад, ки дар раванди тарбия ин хеле муҳим ва муфид аст. Бояд дар хотир дошт, ҳама он унсурҳое, ба монанди арзишҳои олии инсонӣ, фалсафаи ҳаёт, фаҳмиши моҳияти зиндагӣ, орзуву амол, идеали иҷтимоӣ ва ғайра, ки дар ҳастии инсон саҳмгузор ҳастанд ва дар ташаккули шуур, маишат, урфу одат, анъана, расму таомул, ахлоқу одоб нақши муҳим мебозанд, аз воситаҳои тавонои тарбия мебошанд. Ба он хотир, ки ин ҳамаро дастраси насли наврас ва ҷавон гардонем, пеш аз ҳама худ бояд аз онҳо огоҳ бошем. Ва дар заминаи он мо дар худ ва дар насли наврасу ҷавон бояд муҳимтарин сифатҳои инсониро фаъол гардонем, арзишҳои бузурги инсониро ба вуҷуд оварем, неруҳои инсонии насли наврасу ҷавонро ба бунёдкорӣ сафарбар намоем, онҳоро ба сӯи одамият, ба сӯи арзишҳою суннатҳои миллӣ ва умумибашарӣ равона намоем ва бо ҳамин восита ба бақои умри инсонии худ замимагузор бошем.

Яке аз арзишҳо ва суннатҳои миллии Наврӯз ҳамин аст, ки чун мардум Наврӯзро ҷашн мегиранд, тамоми муноқишаҳо фаромӯш гардида, ранҷишҳо ва гуноҳҳо бахшида мешаванд, эҳтиром ба ҳамдигар, меҳрубониву инсондӯстӣ ва ғамхорӣ нисбат ба наздикону дӯстон зиёд гардида, муҳаббат ба Ватану табиат боз ҳам самимитар мегардад. Наврӯз ҷашни тозагии рӯҳ аст ва ҷашни бархурдорӣ аз хушиҳои зиндагист, ҷашни зиндаест аз ҷашнҳои дигари ориёӣ. Ин ҷашни тавҳиди инсон ва табиат аст. Аз ҳамин хотир, тӯли ҳазорсолаҳо аз лавҳи хотири инсонҳо зудуда нашуда, балки тамоми расму оини наврӯзӣ то ба имрӯз дар гӯшаю канори мамлакат роиҷ аст.Аз ин лиҳоз ба ин нукта қарор бояд кард, ки арзишу суннатҳои миллӣ, анъана, расму таомул, урфу одатҳои халқӣ як воситаи муҳими тарбияи насли наврас ва ҷавон мебошанд.

Наҷбудинзода Ҳабибулло, муовини директор оид ба корҳои таълимии Коллеҷи техникию омӯзгории ноҳияи Рӯдакӣ