ОМӮЗГОР - ЧАРОҒИ РОҲИ МАЪРИФАТ

Дар зиндагии ҳар инсон чеҳраҳое ҳастанд, ки нақши онҳо бо гузашти солҳо аз хотир намеравад. Шояд инсон номи бисёре аз шахсонеро, ки дар роҳи зиндагӣ бо онҳо вохӯрдааст, фаромӯш кунад, аммо номи омӯзгоре, ки аввалин ҳарф, аввалин калима, аввалин дониш ва шояд аввалин орзуи бузургро ба ӯ омӯхтааст, дар хотирааш ҳамеша боқӣ мемонад. Зеро омӯзгор танҳо дарс намедиҳад, ӯ ба инсон роҳи дидан, андешидан, интихоб кардан ва зиндагӣ карданро меомӯзонад.

Касби омӯзгор аз ҷумлаи касбҳоест, ки натиҷаи меҳнати он на ҳамеша фавран намоён мегардад. Агар табиб натиҷаи кори худро дар беҳбудии бемор, меъморро дар бинои бунёдкардааш ва кишоварзро дар ҳосили бадастомада бинад, омӯзгор натиҷаи заҳмати худро баъзан баъд аз солҳо мебинад.

Шогирде, ки имрӯз дар назди тахтаи синф бо дили пур аз савол меистад, фардо метавонад муҳандис, табиб, омӯзгор, ҳуқуқшинос, барномасоз, соҳибкор, роҳбар ё мутахассиси дигар соҳа гардад. Аммо дар ҳар қадами муваффақияти ӯ осори заҳмати омӯзгоре ҳаст, ки дар оғози ин роҳ истода буд. Аз ҳамин ҷост, ки омӯзгорро танҳо корманди соҳаи таҳсил номидан кофӣ нест. Ӯ созандаи сармояи инсонӣ, тарбиятгари насли нав ва яке аз муҳимтарин омилҳои рушди ҷомеа мебошад.

Баъзан як ҷумла метавонад роҳи зиндагии инсонро дигар кунад. Як сухани рӯҳбаландкунанда метавонад ба кӯдаке, ки худро нотавон меҳисобад, бовар ба қудрати хеш бахшад. Як тавсияи дуруст метавонад ҷавонеро аз иштибоҳ нигоҳ дорад. Як муносибати меҳрубонона метавонад дар дили шогирд эҳсоси эҳтиром ба дониш ва омӯзишро бедор кунад. Аз ин рӯ, ҳар сухани омӯзгор маънои бештар аз як ҷумлаи одиро дорад. Ӯ бо ҳар сухан на танҳо иттилоъ медиҳад, балки муносибат ба зиндагиро низ ташаккул медиҳад.

Омӯзгори ҳақиқӣ медонад, ки дар назди ӯ танҳо дафтари холӣ ё китоби дарсӣ нест. Дар назди ӯ тақдири инсонӣ қарор дорад. Ҳар як таълимгиранда хусусият, қобилият, орзу ва мушкилоти худро дорад. Яке зуд меомӯзад, дигаре ба вақти бештар ниёз дорад; яке дар суханронӣ фаъол аст, дигаре андешаҳои худро дар хомӯшӣ ташаккул медиҳад. Ҳунари омӯзгор дар он аст, ки барои ҳар яке роҳи муносиб ба омӯзишро пайдо кунад.

Ҳар кас метавонад мавзӯъеро аз китоб хонад ва онро ба дигарон нақл кунад, аммо на ҳар кас метавонад омӯзгор бошад. Зеро омӯзгорӣ танҳо касб нест, балки рисолат аст. Касбро метавон бо вазифаҳо муайян кард: омодагӣ ба дарс, гузаронидани машғулият, санҷиши дониш, гузоштани баҳо ва иҷрои дигар уҳдадориҳои хизматӣ. Аммо рисолати омӯзгор аз доираи ин вазифаҳо фаротар меравад.

Рисолати омӯзгор аз он оғоз меёбад, ки ӯ ба рушди шахсияти инсон бовар дорад. Ӯ бояд ба шогирд бовар кунад, ҳатто дар он лаҳзае, ки худи шогирд ба қобилиятҳои худ бовар надорад. Омӯзгор бояд дар дили таълимгиранда эҳсоси «ман метавонам»-ро бедор кунад. Зеро дониш бе боварӣ ба худ метавонад маҳдуд гардад, аммо донише, ки бо ирода, масъулият ва худшиносӣ пайваст мешавад, метавонад ба қувваи созанда табдил ёбад.

Шогирдон на танҳо суханони омӯзгорро мешунаванд, балки рафтори ӯро низ мушоҳида мекунанд. Онҳо тарзи сухан гуфтан, муносибат бо дигарон, муносибат ба меҳнат, масъулиятшиносӣ, эҳтиром ба вақт ва ҳатто муносибати омӯзгор ба хатои худ ва дигаронро мебинанд. Аз ин рӯ, шахсияти омӯзгор худ як китоби дарсӣ аст. Агар омӯзгор ба дониш эҳтиром гузорад, шогирд низ ба дониш эҳтиром пайдо мекунад. Агар ӯ ба меҳнат масъулиятшиносона муносибат кунад, таълимгиранда низ арзиши меҳнатро беҳтар дарк мекунад. Агар ӯ бо мардум бо эҳтиром муносибат намояд, шогирд аз ӯ фарҳанги муошират меомӯзад. Маҳз ҳамин таъсири нонамоён баъзан аз даҳҳо дарси назариявӣ бештар муассир мешавад.

Ҷаҳон дигар мешавад ва бо он талаботи ҷомеа низ тағйир меёбад. Донише, ки чанд сол пеш барои фаъолияти касбӣ кофӣ буд, имрӯз метавонад ба навсозӣ ниёз дошта бошад. Технологияҳои рақамӣ, рушди илм, пайдоиши касбҳои нав ва тағйирёбии талаботи бозори меҳнат аз омӯзгор тақозо мекунанд, ки худ низ пайваста омӯзад. Омӯзгори имрӯз наметавонад бо дониши солҳои донишҷӯӣ маҳдуд шавад. Ӯ бояд китоб хонад, аз таҷрибаи ҳамкасбон истифода барад, технологияҳои навро омӯзад, усулҳои таълимро такмил диҳад ва ба тағйироти ҷомеа ҳассос бошад.

Дар асл, омӯзгори хуб ҳамеша шогирд аст - шогирди илму таҷриба ва замон. Вақте омӯзгор худ аз омӯхтан бозмемонад, раванди рушди касбии ӯ низ суст мегардад. Аммо вақте ӯ ҳамеша дар ҷустуҷӯи донишҳои нав аст, дарс низ зинда ва ҷолиб мемонад.

Дар фаъолияти омӯзгорӣ танҳо дониш кофӣ нест. Ба он муҳаббат ба касб низ зарур аст. Омӯзгор ҳар рӯз бо одамони гуногун сарукор дорад. Ӯ бояд сабр кунад, фаҳмад, гӯш диҳад, роҳнамоӣ кунад ва баъзан хатои шогирдро бо таҳаммул ислоҳ намояд. Ин кор неруи маънавии зиёд талаб мекунад. Баъзан омӯзгор ба синф ворид мешавад, дар ҳоле ки худ хаста аст, аммо шогирдонро бо чеҳраи кушода пешвоз мегирад. Ӯ мушкилоти шахсии худро пушти дари синф мегузорад ва тамоми диққаташро ба таълимгирандагон равона мекунад. Ин ҷиҳати кори омӯзгор на ҳамеша дида мешавад, вале маҳз ҳамин меҳнати ҳаррӯза моҳияти касби ӯро нишон медиҳад. Муҳаббат ба касб ба омӯзгор имкон медиҳад, ки ҳатто аз натиҷаи хурди шогирд хурсанд шавад: аз ҷавоби дуруст, аз кӯшиши аввал, аз ғолиб омадан дар озмун, аз пайдо шудани шавқ ба китоб, илм ё касб.

Муносибати солими омӯзгор ва шогирд бар пояи эътимод бунёд мешавад. Шогирд бояд эҳсос кунад, ки омӯзгор душмани ӯ нест, балки шахсест, ки мехоҳад ба ӯ барои пеш рафтан кумак кунад. Ин маънои онро надорад, ки омӯзгор набояд талабот дошта бошад. Баръакс, омӯзгор бояд интизом, масъулият ва иҷрои вазифаҳоро талаб кунад. Аммо талабот вақте самаранок мегардад, ки бо адолат ва эҳтиром ҳамроҳ бошад. Омӯзгор бояд хатои шогирдро ислоҳ кунад, на шахсияти ӯро паст занад. Ӯ бояд барои шогирд имкони дубора кӯшиш карданро фароҳам созад. Зеро мақсади таълим танҳо муайян кардани хатогиҳо нест; мақсад ёфтани роҳи ислоҳи онҳо мебошад.

Ҷомеа ба мутахассисони донишманд ниёз дорад, аммо танҳо донишманд будан кофӣ нест. Мутахассиси хуб бояд меҳнатдӯст, масъулиятшинос, интизомнок ва ба сифати кори худ ҷавобгар бошад. Ин сифатҳо аз муассисаи таълимӣ оғоз меёбанд. Омӯзгор метавонад тавассути муносибати худ ба дарс, вақт, вазифа ва натиҷаи меҳнат ба таълимгиранда фарҳанги меҳнатро омӯзонад. Вақте омӯзгор ба дарс бо омодагии ҷиддӣ меояд, таълимгиранда мефаҳмад, ки ба кор бояд масъулиятнок муносибат кард. Вақте омӯзгор сифати кори шогирдро талаб мекунад, ӯ дар асл фарҳанги касбиро ташаккул медиҳад. Аз ин рӯ, тарбияи меҳнатӣ танҳо дар доираи як мавзӯи таълимӣ сурат намегирад. Он дар ҳар як рӯзи корӣ ва дар ҳар як муносибати омӯзгор бо шогирд шакл мегирад.

Агар ба таърихи рушди ҳар ҷомеа назар кунем, мебинем, ки пешрафти илм, иқтисод, техника, фарҳанг ва дигар соҳаҳо бе таълим ва бе омӯзгор тасаввурнопазиранд. Ҳар як муҳандис омӯзгор доштааст. Ҳар як табиб аз омӯзгор сабақ гирифтааст. Ҳар як олим аз омӯзгор илҳом гирифтааст. Ҳар як мутахассиси соҳибкасб дар оғоз шогирд буд. Аз ин рӯ, омӯзгор ба таври мустақим ё ғайримустақим дар ташаккули ҳамаи соҳаҳои ҷомеа саҳм мегузорад. Ӯ имрӯз мутахассиси фардоро тарбия мекунад. Маҳз ҳамин хусусият касби омӯзгорро аз бисёр касбҳои дигар фарқ мекунад: натиҷаи меҳнати ӯ дар як инсон маҳдуд намемонад. Шогирди тарбиякардаи ӯ метавонад дар навбати худ барои садҳо нафар таъсиргузор шавад.

Ҷомеае, ки ба дониш ва рушди инсон аҳамият медиҳад, наметавонад ба мақоми омӯзгор беэътино бошад. Эҳтироми омӯзгор танҳо эҳтироми як намояндаи касб нест. Ин эҳтиром ба дониш, маърифат ва ояндаи ҷомеа мебошад. Аммо эҳтиром ба омӯзгор танҳо бо суханҳои нек ифода намеёбад. Он бояд бо фароҳам овардани шароити муносиб барои фаъолияти касбӣ, имкониятҳои рушди доимӣ, дастгирии ташаббусҳои эҷодӣ ва эътирофи меҳнати ӯ низ ифода гардад. Дар баробари ин, худи омӯзгор низ бояд ба мақоми касбии худ муносибати масъулиятнок дошта бошад. Мақоми баланд ҳамеша бо масъулияти баланд пайваст аст.

Омӯзгори асри нав дигар танҳо бо тахтаву китоб маҳдуд нест. Имрӯз ӯ метавонад аз захираҳои рақамӣ, китобхонаҳои электронӣ, платформаҳои таълимӣ, маводи мултимедиявӣ ва дигар имкониятҳои технологӣ истифода кунад. Аммо бо вуҷуди тағйироти технологӣ як чиз бетағйир мемонад: инсон ба инсон ниёз дорад. Ҳеҷ технология наметавонад пурра ҷойи сухани самимии омӯзгор, дастгирии ӯ, маслиҳати саривақтӣ ва эътимод ба қобилияти шогирдро бигирад. Технология метавонад донишро дастрас кунад, аммо омӯзгор ба дониш маъно мебахшад. Аз ин рӯ, омӯзгори муосир бояд на рақиби технология, балки роҳнамои истифодаи дурусти он бошад.
Исмоил ОДИЛЗОДА, директори Коллеҷи тиббии шаҳри Бохтар