Наврӯз яке аз қадимтарин ва пуршукӯҳтарин ҷашнҳои мардуми тоҷик ба шумор меравад, ки таърихи он ба ҳазорсолаҳо мерасад. Ин ҷашни бостонӣ рамзи эҳёи табиат, оғози баҳор ва нав шудани зиндагии инсон мебошад. Бо фаро расидани Наврӯз табиат аз хоби зимистона бедор мешавад, замин сабз мегардад, гулу гиёҳ мешукуфанд ва ҳаёт ранги тоза мегирад.

Ҳамин дигаргуниҳои табиат дар зиндагии мардум низ таҷассум ёфта, боис мегардад, ки мардум бо рӯҳияи шодмонӣ ва умед ба истиқболи соли нав омодагӣ бинанд.

Дар фарҳанги мардуми Тоҷикистон Наврӯз на танҳо як ҷашни одӣ, балки маҷмӯи анъанаҳо ва ойинҳои зебои мардумӣ мебошад, ки аз насл ба насл гузашта, то имрӯз ҳифз гардидаанд. Ин анъанаҳо арзишҳои маънавӣ, ахлоқӣ ва фарҳангии миллатро таҷассум намуда, мардумро ба дӯстӣ, ҳамдигарфаҳмӣ ва ҳамбастагӣ даъват мекунанд.

Яке аз анъанаҳои муҳимтарини наврӯзӣ поксозии хона ва муҳити атроф мебошад. Пеш аз фаро расидани ҷашн мардум хонаҳои худро тоза намуда, либосҳои нав омода мекунанд ва муҳити зиндагии худро ороста месозанд. Ин амал рамзи покӣ, навшавӣ ва истиқболи соли нав бо нияти нек ба ҳисоб меравад.

Аз анъанаҳои дигари маъмули Наврӯз сабзонидани гандум мебошад. Мардум чанд рӯз пеш аз ҷашн донаҳои гандумро дар табақҳо сабзонида, онро ҳамчун рамзи сабзиши ҳаёт ва фаровонии ризқу рӯзӣ нигоҳ медоранд. Ин сабзаҳо дар дастархони наврӯзӣ ҷойи махсус дошта, нишонаи баракат ва фаровонӣ мебошанд.

Дастархони наврӯзӣ низ яке аз ҷузъҳои муҳими ҷашн ба ҳисоб меравад. Мардум дастархонро бо таомҳои гуногуни миллӣ ороста мекунанд. Дар байни ин таомҳо Суманак мавқеи хос дорад. Суманак аз гандуми сабзида омода шуда, рамзи фаровонӣ, баракат ва зиндагии нав маҳсуб меёбад. Пухтани суманак одатан ба таври дастаҷамъӣ сурат гирифта, занон ҳангоми омода кардани он сурудҳои махсуси наврӯзӣ мехонанд.

Дар рӯзҳои Наврӯз инчунин расму ойинҳои гуногуни мардумӣ баргузор мегарданд. Аз ҷумла, гулгардонӣ яке аз анъанаҳои қадимӣ мебошад. Дар ин ойин кӯдакон ва наврасон гулҳои баҳориро гирифта, аз хона ба хона рафта, омадани баҳор ва Наврӯзро башорат медиҳанд.

Бозиҳои миллӣ ва мусобиқаҳои варзишӣ низ қисми ҷудонашавандаи ҷашни Наврӯз мебошанд. Бозиҳое чун гӯштин, аспдавонӣ ва бузкашӣ дар рӯзҳои ид баргузор гардида, фазои шодиву сурурро бештар мегардонанд. Ин бозиҳо на танҳо барои фароғат, балки барои нигоҳ доштани суннатҳои миллӣ низ аҳамияти муҳим доранд.

Наврӯз ҳамчунин ҷашни дӯстиву меҳрубонӣ мебошад. Дар ин рӯзҳо мардум ба дидорбинии хешу табор, ҳамсояҳо ва дӯстони худ мераванд, аз ҳолу аҳволи якдигар бохабар мешаванд ва бо орзуҳои нек соли навро истиқбол мегиранд. Яке аз арзишҳои муҳими Наврӯз бахшидани гуноҳҳо ва фаромӯш кардани кинаву адоват мебошад.

Анъанаҳои наврӯзӣ инчунин муносибати меҳрубононаи инсонро ба табиат таҷассум мекунанд. Дар айёми Наврӯз мардум ба шинонидани дарахтон, ободонии маҳал ва тозагии муҳити зист аҳамияти бештар медиҳанд. Ин амалҳо рамзи эҳтиром ба табиат ва ғамхорӣ нисбат ба муҳити зиндагии инсон мебошанд.

Имрӯз Наврӯз на танҳо дар Тоҷикистон, балки дар бисёр кишварҳои ҷаҳон таҷлил мегардад. Бо шарофати истиқлолияти давлатӣ ва таваҷҷуҳи давлат ба фарҳанги миллӣ анъанаҳои наврӯзӣ боз ҳам бештар эҳё гардида, бо шукӯҳу шаҳомати хос баргузор мешаванд.

Хулоса, анъанаҳои мардум дар ҷашни Наврӯз таҷассумгари фарҳанги ғанӣ ва таърихи ҳазорсолаи мардуми тоҷик мебошанд. Ин ойинҳо мардумро ба дӯстӣ, ҳамдигарфаҳмӣ, меҳнатдӯстӣ ва эҳтироми арзишҳои миллӣ раҳнамоӣ мекунанд. Аз ҳамин сабаб, ҳифз ва идомаи анъанаҳои наврӯзӣ барои нигоҳ доштани мероси фарҳангии миллат аҳамияти бузург дорад.

Назарова Замира, омӯзгори кафедраи зеҳни сунъӣ ва рақамикунонии Коллеҷи муҳандисию омӯзгории шаҳри Душанбе