МОДАР ВА ФАЛСАФАИ МЕҲР

Ҳар сол, вақте баҳор ба остонаи зиндагӣ меояд ва дар ҳаво бӯи бедоршавии табиат густурда мешавад, қалби инсон низ ба як бедорӣ мерасад. Дар ин рӯзҳо, ки осмон софтар ва руҳу андеша нармтар мешавад, ҷашни Рӯзи Модар дар санаи 8 март дар ҷумҳурии соҳибистиқлоли мо бо шаъну шаҳомати хосса таҷлил мегардад.

Ин рӯз дар ҷомеаи мо танҳо иди тақвимӣ нест, балки лаҳзаи арҷгузорӣ ба муқаддастарин рисолати зиндагӣ аст, рисолате ки аз домони модар оғоз меёбад ва то охири умр мисли оҳанги ором дар паси ҳама корҳои инсон садо медиҳад.

Истиқлол ба мо имкон дод, ки арзишҳои миллиро бо руҳи нав эҳё намоем, суннатҳои некро дар сатҳи умумимиллӣ арҷ бигузорем ва ба модар ҳамчун пояи хонадон, чун сарчашмаи ахлоқ ва маърифат, чун рамзи муҳаббати беғараз бо эҳтироми самимӣ ва шоиста рӯ оварем. Гулҳое, ки дар ин рӯз тақдим мешаванд, табассумҳое ки дар чеҳраҳо мешукуфанд, суханҳои нек ва дуоҳои фарзандон - ҳама ба маънии ягона бармегарданд, ба маънии сипос.

Аммо Рӯзи Модар танҳо рӯзи табрик гуфтан нест. Ин рӯз, агар ба маънии амиқаш гӯш диҳем, рӯзи бознигарӣ аст. Рӯзи он ки инсон аз шитоби рӯзгор як лаҳза берун меояд, ба гузашта менигарад, ба оғози роҳ менигарад ва мефаҳмад, ки аввалин ҷаҳони ӯ кӣ буд.

Модар аввалин ҷаҳони инсон аст. Пеш аз он ки чашм ба рӯшноии берун боз шавад, дил ба гармии модар одат мекунад. Пеш аз он ки забон сухан ёд гирад, гӯш лаҳни меҳрро мешиносад. Пеш аз он ки ақл далел талаб кунад, руҳ амният меҷӯяд. Ва ин амниятро бештар аз ҳама оғӯши модар медиҳад. Дар оғӯши модар на танҳо ҷисм ором мешавад, андеша ҳам ором мешавад. Ва оромии андеша нахустин зинаи рушд аст, зеро зеҳн дар фазои тарс қад намекашад, зеҳн дар фазои амният ҷуръати парвоз пайдо мекунад.

Модар барои фарзанд танҳо сарчашмаи муҳаббат нест, ӯ мактаби муҳаббат аст. Муҳаббатро дар зиндагӣ ҳама мехоҳанд, аммо на ҳама медонанд, ки муҳаббат танҳо эҳсос нест, муҳаббат одоб аст, масъулият аст, сабр аст ва тавони дидани дигарон аст. Модар ин одобро бо суханҳои зиёд намеомӯзонад, ӯ онро бо ҳузури худ меомӯзонад. Кӯдак муҳаббатро аз он мефаҳмад, ки модар чӣ гуна ба ӯ менигарад, чӣ гуна дар лаҳзаи беморӣ ё хастагӣ ӯро ором мекунад, чӣ гуна тарсро ба умед табдил медиҳад, чӣ гуна хатоеро мефаҳмонад ва онро ба шарм табдил намедиҳад. Тарбияи модар бисёр вақт лаҳни ором аст, як нигоҳ аст, як сукут аст, ки ба мавқеъ рост меояд ва ҳамин ҷузъиёти нозук дар зеҳни кӯдак асоси муносибати ӯро бо ҷаҳон мегузорад.

Дар фарҳанги тоҷикӣ - форсӣ мақоми модар ҳамеша баланд будааст ва баланд хоҳад монд. Ин мақом танҳо аз эҳсоси хонаводагӣ барнамеояд, аз маърифати инсонӣ бармеояд. Чунки модар, пеш аз ҳама, инсонро ба инсоният ошно мекунад. Саъдӣ бо як ҷумлаи кӯтоҳ ба мо дарси бузурге медиҳад, ҷумлае, ки ба маънии тарбия бисёр наздик аст: «Бани Одам аъзои якдигаранд». Вақте кӯдак дар хона ин маъниро дар рафтори модар мебинад, вақте мебинад, ки модар ба дарди дигарон бетараф нест, ба меҳмон эҳтиром дорад, ба ҳамсоя дасти ёрӣ дароз мекунад, ӯ дарк мекунад, ки зиндагӣ танҳо барои худ нест. Ин дарк баъдтар ба виҷдон табдил меёбад. Виҷдон ҳамон чароғест, ки инсонро дар роҳҳои торики интихоби зиндагӣ роҳнамоӣ мекунад.

Модар на танҳо муҳаббат медиҳад, ӯ меъёр медиҳад. Ӯ ба фарзанд меомӯзонад, ки ҳар чиз ҳад дорад, ҳар сухан ҷой дорад, ҳар амал пайомад дорад. Аммо фарқ дар он аст, ки модар меъёрро бисёр вақт бо маъно мепайвандад. Агар талабот танҳо бо тарс омезиш ёбад, кӯдак итоат мекунад, вале намефаҳмад. Агар талабот бо маъно омезиш ёбад, кӯдак мефаҳмад ва баъд ба худ талаб мегузорад. Ҳамин ҷост, ки тарбия аз берун ба дарун мегузарад. Тарбияи воқеӣ он вақт оғоз мешавад, ки кӯдак дар ботини худ низ меъёр месозад. Ва модар дар сохтани ҳамин меъёр нақши аввалин дорад.

Баъзеҳо гумон мекунанд, ки тарбия бештар кори сухан аст, кори насиҳат аст, кори фармон аст. Аммо тарбия бештар кори фазо аст. Фазое ки дар он инсон худро дида ва шунида эҳсос мекунад. Фазое ки дар он хато охир нест, хато таҷриба аст. Фазое ки дар он талош қадр мешавад, на танҳо натиҷа. Модар одатан ҳамин фазоро месозад. Ӯ аз кӯдак меҳнат талаб мекунад, аммо меҳрубонӣ ҳамроҳаш аст. Ӯ интизом мехоҳад, аммо таҳқир намекунад. Ӯ камбудиро мебинад, аммо умедро намешиканад. Ин тавозуни нозук санъат аст, ва ҳар модар, ҳатто агар худро шахси одӣ ҳисобад, дар асл соҳиби ин санъат аст.

Нависанда ва романнигори бузурги фаронсавӣ Оноре де Балзак гуфтааст: «Ҳеҷ гоҳ дар зиндагӣ наметавонед муҳаббатеро беҳтар, хубтар ва воқеитар аз муҳаббати модари хуб ёбед».

Мавлоно Ҷалолуддини Балхӣ як сухани кӯтоҳ дорад, вале гӯё қонуни дилро баён мекунад: «Аз муҳаббат талхҳо ширин шавад». Вақте модар бо муҳаббат тарбия мекунад, мушкил ҳам омӯзиш мешавад. Талхии машаққат ба ширинии таҷриба табдил меёбад. Кӯдак мефаҳмад, ки меҳнат душман нест, меҳнат роҳ аст. Ӯ мефаҳмад, ки интизорӣ бе маъно нест, интизорӣ сабр аст. Ӯ мефаҳмад, ки нокомӣ охир нест, нокомӣ оғози фаҳмиш аст. Ҳамин фаҳмишҳо дар оянда шахсиятро қавӣ мекунанд.

Нақши модар дар тарбияи фарзанд дар чанд самти асосӣ равшан мешавад, аммо дар зиндагӣ ин самтҳо ҷудо нестанд, ҳамаашон дар як рӯд ҷорӣ мешаванд. Дар сатҳи ахлоқӣ, модар ба фарзанд ростгӯӣ, ҳурмат, покизагӣ, меҳнатдӯстӣ ва масъулиятро меомӯзонад. Ин омӯзиш бештар бо намуна аст. Фарзанд пеш аз он ки суханро қабул кунад, рафторро мебинад. Агар дар хона сухан бо эҳтиром гуфта шавад, эҳтиром табиӣ мешавад. Агар дар хона хашм қонун бошад, хашм одат мешавад. Аз ҳамин сабаб, модар, пеш аз ҳама, бо ахлоқи худ тарбия мекунад. Дар сатҳи эҳсосӣ ва равонӣ модар ба фарзанд эҳсоси амният медиҳад. Амният ба маънои он нест, ки кӯдак ҳеҷ гоҳ мушкил набинад, амният ба маънои он аст, ки кӯдак бидонад пушти ӯ муҳаббат ҳаст. Вақте кӯдак медонад, ки ҳатто агар хато кунад ҳам, ӯро мешунаванд, ӯ ҷуръати таҷриба кардан пайдо мекунад. Ҷуръати таҷриба кардан баъдтар ба ҷуръати омӯзиш табдил меёбад.

Дар сатҳи зеҳнӣ ва фарҳангӣ модар аввалин муаллим аст. Аввалин калимаҳо, аввалин қиссаҳо, аввалин дуоҳо, аввалин сурудҳои гаҳвора, аввалин саволҳо ва аввалин ҷавобҳо- ҳама дар фазои модарӣ ба вуҷуд меоянд. Забони модар танҳо воситаи гуфтор нест, он роҳи фикр кардан аст. Кӯдак тавассути забон ҷаҳонро ба маъно табдил медиҳад. Вақте модар бо кӯдак суҳбат мекунад, савол медиҳад, аз саволи кӯдак хурсанд мешавад, ӯ дар асл зеҳнро бедор мекунад. Ҳатто одитарин гуфтугӯ дар ошхона ё дар роҳ метавонад як дарси зиндаи маърифат бошад, агар дар он меҳр, диққат ва эҳтиром ба фикри кӯдак ҳузур дошта бошад. Дар сатҳи иҷтимоӣ, модар ба фарзанд муносибатро меомӯзонад. Муносибат бо ҳамсоя, бо хешу табор, бо меҳмон, бо калонсол, бо хурдсол. Фарзанд аз модар мефаҳмад, ки саховат чист? ҳамдардӣ чист? бахшиш чист? Ӯ мефаҳмад, ки дар ҷомеа инсонро на танҳо бо донишу қувват, балки бо инсонгарӣ мешиносанд. Ҳамин дарсҳо баъдтар ба фарҳанги шаҳрванди солим табдил меёбанд.

Дар андешаи англисӣ як ҷумлаи кӯтоҳ ҳаст, ки борҳо такрор шудааст: The hand that rocks the cradle rules the world (Дасте, ки гаҳвораро меҷунбонад, ҷаҳонро идора мекунад). Маънои он ҳукмронӣ бо зӯр нест, маънои он таъсир аст. Дасте ки гаҳвораро меҷунбонад, дили инсонро низ шакл медиҳад. Дилҳое, ки шакл гирифтанд, ҷаҳонро дигар мекунанд. Агар ин суханро ба воқеияти мо пайванд диҳем, мебинем, ки ҳар модар, бо он ки дар хонаи худ машғул аст, дар асл ба ояндаи ҷомеа дахл дорад. Зеро оянда дар кӯдак аст ва кӯдак дар домони модар парвариш меёбад.

Дар баробари модар падар ва дигар аъзои оила низ нақши бузург доранд. Тарбияи фарзанд кори танҳо як нафар нест. Вале модар дар бисёр хонадонҳо меҳвари асосии ин раванд боқӣ мемонад. Аз ҳамин сабаб дастгирии модар шарти дастгирии кӯдак аст. Вақте падар бо эҳтиром ва ҳамкорӣ дар канори модар меистад, кӯдак ду сутуни муҳаббатро якҷо мебинад. Ӯ мефаҳмад, ки оила мактаби муносибат аст. Ӯ аз муносибати падару модар меомӯзад, ки эҳтиром чист, ҳамкорӣ чист, масъулият чист. Ҳар сухане, ки падар дар бораи модар назди фарзанд мегӯяд, як дарси тарбия мешавад. Ҳар рафторе ки падар бо модар мекунад, ба фарзанд мефаҳмонад, ки занро чӣ гуна бояд эҳтиром кард. Аз ҳамин сабаб қадршиносии модар фарҳанги хонаводагӣ аст, на танҳо кори як рӯз.

Рӯзи Модар, ки дар ҷумҳурии мо бо шаъну шаҳомати хосса таҷлил мегардад, бояд ба ёдоварии ҳамешагӣ табдил шавад. Гул додан зебост, табрик гуфтан зебост, аммо зеботар аз инҳо он аст, ки эҳтиром ба модар ба одати ҳаррӯза табдил ёбад. Эҳтиром маънои танҳо сухани нарм нест. Эҳтиром маънои тақсими масъулият аст. Маънои шунидани андешаи ӯст. Маънои он аст, ки меҳнати ӯро кори одӣ ҳисоб накунем. Маънои он аст, ки ӯро дар хастагӣ танҳо нагузорем. Баъзан як лаҳзаи шунидан, як суҳбати самимӣ, як ёрии хурд дар кори рӯзгор метавонад бештар аз ҳазор калима таъсир дошта бошад. Зеро модар аз калимаҳо зиёдтар амалро эҳсос мекунад.

Имрӯз давраи дигар аст. Технологияҳо ба зиндагӣ ворид шудаанд. Фарзандон маълумотро зуд меёбанд, аммо маъно на ҳамеша зуд пайдо мешавад. Модар дар чунин шароит вазифаи нав ҳам дорад, ҳифзи маъно. Вақте ҷаҳон пур аз садо мешавад, модар метавонад ба фарзанд гӯш кардани садои ботинро омӯзонад. Вақте ҷаҳон пур аз муқоиса мешавад, модар метавонад ба фарзанд қадр кардани худ ва қадр кардани меҳнатро омӯзонад. Вақте ҷаҳон кӯдакро ба шитоб тела медиҳад, модар метавонад ба ӯ омӯзонад, ки оромӣ ҳам қувват аст. Ин тарбия ба тавозун такя мекунад. Тавозун байни озодӣ ва масъулият, байни назорат ва бовар, байни талабот ва меҳрубонӣ.

Дар ҳамин ҷо як ҳикмати дигар аз андешаи англисӣ ба ёд меояд: It takes a village to raise a child (Барои ба воя расондани як кӯдак тамоми деҳа лозим аст). Тарбияи фарзанд кори як нафар нест, кори як хона ҳам нест, кори ҷомеа аст. Агар ҷомеа ба модар эҳтиром гузорад, агар имкони омӯзиш ва корро ба ӯ бо шартҳои инсондӯстона фароҳам кунад, агар барои саломатӣ ва оромии равонии ӯ муҳит бисозад, фарзанд ҳам дар муҳити солимтар калон мешавад. Модарро танҳо ситоиш кардан кофӣ нест. Модарро бояд дастгирӣ кард. Дастгирӣ дар сухан ҳам ҳаст, дар амал ҳам ҳаст. Дар сиёсати иҷтимоӣ ҳам ҳаст, дар фарҳанги оилавӣ ҳам ҳаст.

Пайванди мактаб ва оила низ дар ин масъала муҳим аст. Мактаб вақте муваффақ мешавад, ки бо хона ҳамнафас бошад. Омӯзгор бояд модарро шарики тарбия эҳсос кунад, на тамошобин. Модар бояд худро назди мактаб танҳо ё гунаҳкор эҳсос накунад. Вақте муносибат бар асоси эҳтиром ва ҳамкорӣ ташкил мешавад, кӯдак ором мешавад. Оромӣ шарти омӯзиш аст. Омӯзиш шарти рушд аст. Ва рушд роҳи ободии мамлакат аст. Аз ҳамин рӯ, ҳар сухан дар бораи модар, дар асл сухан дар бораи сармояи инсонӣ ва ояндаи миллат аст.

Дар зиндагӣ на ҳама модарон шароити баробар доранд. Баъзе модарон танҳоӣ мекашанд. Баъзеҳо бо мушкилиҳои иқтисодӣ мубориза мебаранд. Баъзеҳо дар ғами дурии фарзандон зиндагӣ мекунанд. Баъзеҳо зери бори кори рӯзгор хаста мешаванд, вале хастагии худро бо табассум пинҳон мекунанд, то фарзанд ғамгин нашавад. Аз ҳамин сабаб, Рӯзи Модар бояд рӯзи ҳамдардӣ ҳам бошад. Рӯзи он ки мо на танҳо табрик мегӯем, балки як амали дастгирӣ мекунем. Як кумак. Як суҳбат. Як лаҳзаи таваҷҷуҳ. Баъзан як занги телефон ҳам метавонад дили модарро равшан кунад. Баъзан як ҷумлаи сода, модар, ман туро мефаҳмам, метавонад он қадар қувват диҳад, ки ҳеҷ дору дода наметавонад.

Ҳамчунин бояд ба як ҳақиқати нозук рӯ оварем. Модар инсон аст. Ӯ ҳам хаста мешавад. Ӯ ҳам иштибоҳ мекунад. Ӯ ҳам ба дастгирӣ эҳтиёҷ дорад. Агар мо аз модар ҳамеша комилӣ талаб кунем, ба ӯ ноадолатӣ мекунем. Муҳим он аст, ки модар дар роҳи тарбия танҳо намонад. Муҳим он аст, ки муҳити хона ва ҷомеа ба ӯ нафас диҳад. Муҳим он аст, ки ӯ эҳсос кунад қадр дорад, заҳматаш дида мешавад, муҳаббаташ ҷавоб дорад. Чун модаре, ки қадр мешавад, меҳраш бештар мешавад, сабраш устувортар мешавад ва чароғи хона равшантар мемонад.

Дар фарҳанги мо дуо ҷойи баланд дорад. Дуои модарро мардум ҳамчун нур мешиносанд. Аммо дуо ҳамеша бо амал ҳамроҳ мешавад. Модар бо дуо фарзандро ором мекунад, бо амал фарзандро қавӣ мекунад. Модар бо дуо умед медиҳад, бо амал роҳ нишон медиҳад. Модар бо дуо дилро гарм мекунад, бо амал ҷаҳонбиниро месозад. Ва ҳамин ҷо тарбия ба фалсафа мерасад. Фалсафа на танҳо андешаҳои китобист, фалсафа тарзи зиндагист. Модар дар ҳар рӯзе ки фарзандро ба ростӣ даъват мекунад, дар ҳар рӯзе ки ӯро ба меҳнат одат медиҳад, дар ҳар рӯзе ки ба ӯ мефаҳмонад инсон бояд бо одамон инсонӣ бошад, дар асл фалсафаи зиндагиро меомӯзонад.

Пас, Рӯзи модарро метавон ҳамчун рӯзи ваъда низ тасаввур кард. Ваъдаи он ки мо муҳаббатро дар хона бештар мекунем. Ваъдаи он ки масъулиятро тақсим мекунем. Ваъдаи он ки ба фарзандон одоби қадршиносиро меомӯзем. Ваъдаи он ки модарро танҳо дар як рӯз ба ёд намеорем, балки дар ҳар рӯз бо як амали нек қадр мекунем. Зеро муҳаббат, агар танҳо дар сухан бимонад, зуд фаромӯш мешавад. Аммо муҳаббат, агар ба амал табдил ёбад, ба фарҳанг табдил меёбад. Фарҳанг миллатро месозад.

Дар ҳамин маврид метавон як андешаи нозук ва пурмаъниро низ илова кард. Намунаи волотарини меҳри фарзанд ба модар ва эҳтироми самимӣ ба мақоми зан дар ҷомеаи мо Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мебошанд. Дар суханрониҳо ва паёмҳои табрикии Рӯзи Модар Пешвои миллат пайваста аз муқаддас будани номи модар ёд мекунанд ва ин номро чун сароғози ҳаёт ва пояи ахлоқу инсонгарӣ ба сатҳи арзиши миллӣ мебардоранд. Ва лаҳзаҳое ҳам ҳастанд ки ин эҳтиром на танҳо дар калимаҳо, балки дар нигоҳҳо эҳсос мешавад. Мо медидем ва шоҳидем, ки ҳар гоҳ номи модар ва ё акси модар пеши назарашон меояд, дар чашмҳояшон ашк ҷорӣ мешавад, ашке, ки мисли забони хомӯш мегӯяд: муҳаббати фарзанд ба модар то охири умр кам намешавад. Ин ашк нишони бузургии дил аст, зеро дилҳои бузург муқаддасотро бо эҳсос нигоҳ медоранд. Аз ҳамин рӯ барои ҳар яки мо омӯзанда аст, ки эҳтироми модарро танҳо ба сухани идона маҳдуд насозем, балки онро ба одати ҳамарӯза табдил диҳем, бо қадршиносӣ, бо ғамхорӣ, бо хидмат ва бо меҳре, ки модарро дар зиндагӣ осуда ва пас аз зиндагӣ руҳашро шод мегардонад.

Ин ҷо таманное менамоям, ки бигузор ҳар яки мо дар ин рӯз ва дар ҳар рӯзи дигар як лаҳза биандешем. Лаҳзае, ки инсон ба гузашта менигарад ва мебинад аз куҷо оғоз кардааст. Бигузор дар дил бигӯем, модар, ту аввалин чароғи зиндагии ман будӣ. Ту дар торикӣ роҳ нишон додӣ. Ту дар шикаст умед додӣ. Ту дар хато маро шарм надодӣ, маро фаҳмондӣ. Ту маро ба инсон будан даъват кардӣ. Ва бигузор ин сухан танҳо як эҳсос набошад, ба рафтор табдил ёбад. Зеро шаъну шаҳомати ҳақиқии Рӯзи Модар дар он аст, ки эҳтироми модар дар ҳама рӯзҳо зинда бошад. Чун модар он нуре аст, ки агар дар хона фурӯзон бошад, дар руҳи фарзанд ҳам фурӯзон мемонад. Ва руҳи фурӯзон қодир аст ҳам худро обод кунад, ҳам хонадонро, ҳам ҷомеаро, ҳам ояндаро.

Дар фарҷоми мақола бигузор як нидои ором ҳамчун хулосаи фалсафӣ садо диҳад, нидое, ки инсонро ба қадршиносӣ бармегардонад ва дилро ба амал даъват мекунад.

Агар модаратон зинда бошад, имрӯзро ба фардо нагузоред. Қадри ӯро дар зиндагӣ донед ва хизматашро ба ҷо оваред, на фақат бо гул ва сухани табрикӣ, балки бо ҳузури самимӣ, бо як занги пурмуҳаббат, бо як лаҳзаи шунидан, бо ёрии сода дар кори рӯзгор, бо эҳтироми ором дар назди фарзандон, бо он ки ба суханаш арзиш мегузоред ва хастагиашро мефаҳмед. Модарро бештар аз ҳама амал шод мекунад, амале, ки мегӯяд ту танҳо нестӣ, ту азизӣ, ту қиматӣ. Баъзан як калимаи нарм метавонад рӯзеро равшан кунад, аммо як рафтори нек метавонад дилеро ором намояд. Қадри модарро то он даме, ки нафасаш дар хона садо медиҳад, то он даме ки дуояш бар сари зиндагӣ соя меафканад, ба ҷо оваред. Зеро баъд аз он гуфтани бисёр калимаҳо дер мешаванд ва бисёр пушаймониҳо фақат дар дил мемонанд.

Ва онҳо, ки модарашон аз ин ҷаҳон рафтааст, бигузор ғамашон ба умед табдил ёбад ва ёдашон ба роҳи зиндагӣ. Вақте ки модар аз дунё меравад, муҳаббаташ аз дунё намеравад. Он муҳаббат дар ахлоқи фарзанд зинда мемонад, дар ҳар кори нек, дар ҳар сухани рост, дар ҳар кумак ба эҳтиёҷмандон, дар ҳар лаҳзаи сабр ва раҳм, ки модар омӯхта буд. Агар мехоҳед руҳи модаратон шод бошад, номи ӯро танҳо бо ашк ёд накунед, бо амал ёд кунед. Ҳар кори неке, ки анҷом медиҳед, гӯё як гуле ба руҳи модар мебаред. Ҳар дафъае, ки ростиро интихоб мекунед, гӯё дуои модарро ба зиндагӣ бармегардонед. Ҳар вақте ки ба касе меҳрубонӣ мекунед, гӯё дасти модарро дар дасти худ эҳсос мекунед.

Бигузор ҳар яки мо дар ин ҷаҳони пуршитоб, ки гоҳе инсонро аз асли худ дур мекунад, ба ҳақиқати содае баргардем. Модарон мераванд, вале роҳе, ки омӯзонидаанд, мемонад. Он роҳ роҳи некӣ аст, роҳи инсонгарист, роҳи сабр ва шараф аст. Агар модаратон зинда аст, ӯро бо меҳри саршори худ фаро гиред. Агар модаратон дар ёд аст, ӯро бо некӣ зинда доред. Зеро модар чароғест, ки агар дар хона бошад, хона равшан аст ва агар дар осмон бошад, роҳро бо дуо равшан мекунад.

Фарҳод РАҲИМӢ, Раиси Кумита оид ба таҳсилоти ибтидоӣ ва миёнаи касбии назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон, академики Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон