ТЕХНОЛОГИЯҲОИ РАҚАМӢ ДАР РАВАНДИ ТАЪЛИМ ДАР АСОСИ IT ТЕХНОЛОГИЯ

Дар ҷомеаи муосир ҳангоми доимо тағйир ёфтани шароитҳои иҷтимоӣ-иқтисодӣ ва истифода бурдани технологияҳо талабот нисбат ба мактаби олӣ ва хатмкунандагон тағйир меёбад: муайян кардани дараҷаи ихтисоси педагогҳо, методикаи насли нав. Мубрамияти таҳқиқоти мазкур ин сатҳи пасти дониши муаллимон нисбат ба истифода бурдани технологияҳои рақамӣ ҳамчун лавозимоти таълим мебошад.

Дар мувофиқа бо консепсияи таҳсилоти электронии солҳои 2020-2025 муаллимони мактабҳои олӣ бояд омодагии касбиро аз рӯйи таҳсилоти электронӣ ҷорӣ намоянд. Инноватсия дар идоракунӣ ва раванди таълими муассисаи таҳсилотӣ дар базаи IT-технология механизми калидӣ мебошад, ва имконият медиҳад, ки дар муҳити муайян муваффақиятҳо ташкил карда шавад.

Чорабиниҳои асосӣ дар рушди иттилоотикунонӣ ташкил кардани инфраструктураҳои самаранок ва боэътимод, ҷорӣ кардани тарзҳои ба як шакл даровардани ҳуқуқ нисбат ба маълумотҳо, ва инчунин таъмин намудани мувофиқат кардани ду стратегияҳо - стратегияҳои иттилоотикунонӣ ва стратегияи муассисаи олии таълимӣ дар умум пайдо мешаванд.

Ба таври маҷмуи амалӣ кардани маълумотҳои чорабинӣ мумкин, ки бо ташаккул додани муҳити иттилоотии иттиҳодия вобаста бошад, ки ҳамгироии захираҳои иттилоотиро таъмин мекунад ва имконият медиҳад, ки раванди таълим дар мувофиқат бо сохтори ташкилотӣ ва сиёсати академии донишгоҳ автоматӣ карда шавад. Дар асри технологияҳои рақамӣ зарурияти муҳим дар такмили дониши муаллимони мактабҳои олӣ ногузир шуда мондааст. Омузгорон дар ҳамаи маълумотҳо аз сабаби пурбории зиёд дар кори ҳаррӯза дар вақташ назорат кардани тамоюли муосири технологияҳои иттилоотиро наметавонанд, чунки ба ғайр аз он, ба онҳо зарур аст, ки дар нисфи якуми шабонарӯзӣ машғулиятҳои аудиторӣ гузаронанд, ки дар бисёриҳо зиёда аз нисфи шабонарӯзӣ давом мекунад, он гоҳ дар нисфи дуюми шабонарӯзӣ бо назардошти тамоюлоти нав, ки аз Вазорати маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон, бо назардошти талаботи стандартҳои доимо тағйирёбанда бо босалоҳиятнокии онҳо оғоз мешавад, муаллимон ӯҳдадор мебошанд, ки маҷмааи таълимӣ-методӣ (МТМ) кор карда бароянд, ва дар раванди таҳсилотӣ санҷида расман тасдиқ карда шавад.

Дар вақтҳои охир масъала оид ба он фаъолона баҳсу мунозира карда мешавад, ки чӣ тавр дар донишгоҳ амсила дуруст ташкил карда шавад, ки дар маркази он студент ҷойгир бошад, ки дар зери он хизматрасониҳои иттилоотӣ ташкил кардан зарур аст ва раванди таълим тавре ташкил карда шавад, то ки муаллим дар як вақт ҳам аз манбаи ягонаи дониш ва ҳам аз имтиҳонгиранда буданаш даст кашад. Технологияҳои иттилоотӣ, ки мо дар раванди таълим қабул мекунем, нақши педагогро ниҳоят бошиддат тағйир медиҳад, ки аз барандагони ягонаи дониш ба менеҷери таълим ва роҳнамо табдил меёбад, ки саъю кӯшиши донишҷӯйёнро аз руйи аз худ кардани барномаҳои муайян – бо ёрии супориши фардӣ, муайян кардани захираҳои таълимии муносиб, ташкил кардани имкониятҳои якҷоя барои таълим, ва инчунин пешниҳод кардани фаҳмиши худ мавод ва кӯмаки машваратӣ чӣ ҳангоми раванди рӯзона, ва инчунин чӣ дар муҳитҳои таълимӣ ва таъсири мутақобилаи муоинавӣ равона ва назорат мекунад. Намудҳои воситаҳои иттилоотии таълимро дида мебароем, ки аз чунин модулҳо иборат аст:- воситаҳои таҳқиқотӣ-таълимӣ, ки нисбат ба он таълимгирандагон пайваст мебошанд;– тахтаи электронӣ (тахтаи синфӣ);- маҷаллаи электронӣ (илмӣ, илмӣ-оммавӣ, методӣ, бадеӣ, маҷаллаҳои умумитаҳсилотӣ дар илова нисбат ба адабиёт);- видеоконференсияҳо, вебинарҳо ва ғ.

То имрӯз таҳсилоти электронӣ бо истифода бурдани технологияҳои рақамӣ дорои проблемаҳои ҳалношуда боқӣ мемонанд, ки бо меъёрҳои ягонаи баҳо додани сифати фанҳои электронӣ, таркиби мутахассисони босалоҳият алоқаманд мебошанд, сифати фанҳои мазкурро баҳо медиҳанд, ки ба онҳо чунинҳо тааллуқ доранд: проблемаи сифати захираҳои электронӣ, проблемаҳои ҳуқуқӣ аз руйи муҳофизати хусусияти зеҳнӣ, проблемаҳои маблағгузорӣ, ки хароҷотро барои омода кардан ва аз нав кардани курсҳои электронӣ, проблемаҳои кадрӣ аз руйи омода кардани муаллимон, ки қобилияти кор карда баромадан ва нав кардани курсҳои электрониро доранд. Ҳамин тариқ, технологияҳои рақамӣ имконият медиҳад, ки раванди таҳсилотӣ на ба таври оддӣ барои иҷро кардани талаботи стандарти касбӣ ва таҳсилотӣ, балки инчунин барои ташаккул додани маърифатноки касбии мутахассиси оянда, саъю кӯшиш нисбат ба доимо мустақилона такмил додани худ бо ёрии хизматрасониҳо ва технологияҳои иттилоотӣ равона карда мешавад.

Босалоҳиятӣ ҳамчун мафҳум бояд дар сатҳи мусоҳибаи касбӣ боқӣ монад, ки омода кардани кадрҳоро дар умум тавсиф медиҳад, амсилаи омодагӣ ва қобилиятро нисбат ба иҷро кардани намудҳои муайяни фаъолиятнокӣ инъикос мекунад. Дарк кардани мақсади таҳсилоти олӣ ва касбӣ ҳамчун ташаккул додани шахсият, маърифати касбӣ ва иттилоотӣ мебошад, ки дар он ҷо технологияҳои иттилоотӣ ба сифати воситаи тавонои кӯмаки зеҳнӣ ва мушоиати раванди таҳсилотӣ баромад мекунад, ва имконият медиҳад, ки нисбат ба масъалаи рушди таҳсилоти касбии дидактикӣ муроҷиат намоем.

Дидактикаи муосири таҳсилоти касбӣ барои бомуваффақият амалӣ кардани имкониятҳои технологияҳои рақамӣ бояд барои ташаккул додани маърифатнокии касбии хатмкунанда равона карда шуда бошад. Барои ҳамин мехоҳам, ки таваҷҷӯҳро ба яке аз ҷабҳаҳои муҳимтарини проблемаҳои ҷорӣ кардани технологияҳои рақамӣ - дидактикӣ равона намоям, чунки технологияҳои иттилоотӣ имконият медиҳад, ки хусусияти шахсияти таълимгирандаро нисбат ба хусусияти фанҳои омӯхташуда - фаҳмиши мураккабии он, мавҳум будан дар омӯзиши схемаҳои электрикӣ, гидравликӣ ва ғ. мувофиқат мекунад. Нофаҳмӣ ва набудани такягоҳ барои қонуниятҳо ва принсипҳои дидактикии ташкил кардани раванди таълим имконият намедиҳанд, ки захираҳои технологияҳои рақамӣ дар раванди таълим самаранок истифода бурда шаванд.

Рушди раванди таҳсилот дар асоси муносибати маданӣ имконият медиҳад, ки муҳимтарин самтҳои истифода бурдани технологияҳои рақамӣ ишорат карда шаванд, аз як тараф имконият медиҳанд, ки пурра неруйи онҳо дар раванди таҳсилотӣ ошкор карда шаванд, аз тарафи дигар - ба шахсияти таълимгиранда зарар расонида нашавад. Аз ин мебарояд, ки дар айни замон технологияҳои иттилоотиро пешниҳод мекунанд, барои амалӣ кардан дар фаъолиятнокии таҳсилотӣ аз ҳама бештар афзалиятнок имконияти корҳо бо маълумотҳои калони (BigData); чуқур ғӯта задан дар муҳити касбӣ (Deep Learning); технологияҳои тира ва блокчейн (Cloud) мебошанд.

Имконияти корҳо бо маълумотҳои калон (BigData) имконият медиҳад, ки неруйи зеҳни сунъӣ барои мушоиат кардани фаъолиятнокии таҳсилотӣ, илмӣ ва эҷодии донишҷӯйён истифода бурда шаванд. Мавқейи махсусро технологияҳои рақамӣ бояд дар таснифи методҳои тарбияи касбӣ ишғол намояд. Ин пеш аз ҳама бо он муҳим мебошад, ки бе дарк кардани табиати таъсир ба шахсияти тавонои фазои иттилоотӣ, қонуниятҳои он, принсипҳо ва методҳои тартиб додани корҳо бо таълимгирандагон тартиб додани сиёсат, стратегия, барномаи чунин корҳоро дар муҳити рақамии муосир сохтан имконнопазир аст. Маҳз набудани чунин муносибатҳои илмӣ асоснок кардашуда нисбат ба он оварда расонид, ки системаи даромадан дар Интернет ҳамаи ташкилотҳои таҳсилотӣ ташаккул дода мешавад, лекин захираҳо барои таълимгирандагон, омузгорон хеле кам аст. Чӣ қадар онҳо зарур аст, чӣ тавр, ва кадом масъалаҳоро онҳо бояд ҳал намоянд - мутаассифона, ҳамаи ин дар иҳотаи бозори хизматрасониҳои таҳсилотӣ дохил мешаванд.

Дохил намудани системаҳои маҳдудият барои истифодабарандагон маҳсулнок нест, ташаккул додани тамоюли маънавӣ-иродавии ҷавонон талаб карда мешавад, ки ташкилдиҳандаи муҳими шахсият ва маданияти касбӣ мебошад (аз худи сину соли барвақтӣ, вақте ки онҳо дар даст гаджетро мегиранд). Ҷорӣ кардани технологияҳои рақамӣ яке аз ҳолатҳои муҳимро мекушояд, ки пештар дида баромада нашудааст, лекин бо сабаби таҷрибаи ҷамъкардашуда муҳокимаро дар ҷомеаи илмӣ талаб мекунад. Ба таври анъанавӣ дар маводҳои таълимии мо аниқ ҷудо кардан ба методҳои таълимӣ ва методҳои тарбия гузаронида шуданд. Аз нуқтаи назари таҳқиқот ва фаҳмиши қонуниятҳои ин равандҳо чунин муносибат шакку шубҳаро ба вуҷуд намеорад.

Муносибати ҳамгироӣ барои таснифи методҳои ташаккул додани шахсият зарур аст, ки барои педагог-таҷрибаомӯз фаҳмо бошад. Дар таҷрибаи ҳақиқӣ раванди тарбиявӣ сидқан бо таълим, дар кори муаллимон якҷоя карда мешавад, мисол, ҳангоми лексияҳо, масъалаҳои тарбиявӣ ва рушдёфтаистода гузошта мешавад. Дар кадом дараҷа ва чӣ тавр функсияҳои тарбиявӣ ва рушдёфтаистодаро ҳангоми истифода бурдани технологияҳои рақамӣ барои рушди шахсияти таълимгиранда амалӣ кардан мумкин аст, ҳоло тамоман равшан нест ва кор карда баромадан лозим аст. Аз руйи моҳият, ҳамгироии элементҳои психологияи амалӣ дар фаъолиятнокии омузгорони муосир талаб карда мешавад.

Исматулло МИРЗОЕВ,

муаллими калони кафедраи зеҳни сунъӣ ва барномасозии

Коллеҷи техникии ДТТ ба номи академик М.Осимӣ